آسیا نیوز

بدعهدی تاجیکستان و ضرورت تجدید نظر در روابط تهران ـ تاشکند

پنجشنبه ۶ آبان ۱۳۹۵ - ۲۱:۳۰

فراز و نشیب در روابط ۲ کشور ایران و تاجیکستان در سطح بین‌الملل، رویدادی منطقی و با قابلیت پیش بینی نسبی محسوب می‌گردد و روش فهم رفتاری دولت‌های دارای روابط نیز در این چارچوب، چه در عرصه تئوری و چه در عرصه عملیاتی، چارچوب مند و قانون پذیر است. منتها همواره استثنائاتی نیز در این میان وجود داشته و دارد که شرایط فعلی همکاری میان تهران-دوشنبه را در این قالب می‌توان تحلیل کرد. فرودی که اکنون در سطح همکاری و ارتباط ایران و تاجیکستان به مدیریت دولت دوشنبه در حال انجام است، به لحاظ عرفی، خارج از منطق حاکم بر روابط بین‌الملل بوده و بایستی پاسخی متناسب و در شان نیز داشته باشد. این رفتار دوشنبه در حالی است که ایران طی دو دهه اخیر برنامه منسجمی با تنها کشور غیر ترک زبان منطقه یعنی تاجیکستان داشته و بیش از هر کشور، بر روی روابط با دوشنبه سرمایه گذاری کرده است.

اما در عین حال، چنانچه با رویکردی نتیجه گرایانه به داشته‌های این همکاری طی دو دهه گذشته نگاهی افکنیم، شرایط فعلی، وضعیتی تاسف بار را نشان می‌دهد. ایران که طی سال های گذشته در بازی جلب نظر و همکاری تاجیکستان، گزینه‌ها و فرصت‌های خود در آسیای مرکزی را با اولیت افزایش سطح روابط، با اولویت بیشتر، در سبد سیاست دوشنبه گذاشت، اکنون نه تنها حمایت و همراهی این کشور را بهمراه ندارد، بلکه تیرگی روابط پردامنه‌ای نیز با ازبکستان را نصیب خود کرده است.

تاشکند که طی یک دهه گذشته، تخاصماتی را با تاجیکستان داشته است، تهران را همواره در پشت دوشنبه یافت و هر روز بر فاصله خود با سیاست‌های منطقه‌ای ایران افزود. اما اکنون که امیدواری‌هایی هرچند ضعیف از ازبکستان پس از کریم اف حتی در میان تاجیکان نیز پیدا شده است، جمهوری اسلامی ایران نیز بایستی با تغییر برخی مواضع، ضمن مقابله گری دیپلماسی مابانه با رفتار دولت تاجیکستان، بار دیگر به بهبود روابط با ازبکستان به عنوان کشور دارای نقشی محوری در این منطقه استراتژیک اقدام کند و دست از حمایت‌هایی که در گذشته از مواضع دوشنبه در موارد اختلافی با تاشکند داشت، بردارد.

 موارد اختلافی تاجیکستان-ازبکستان

از حدود ۲۵ سال پیش یعنی همزمان با اعلام استقلال کشورهای پساشوروی، همواره اخباری مربوط به اختلافات میان دو کشور ازبکستان و تاجیکستان موضوع ثابت اخبار منطقه بوده است. اما مهمترین این موارد کدام است؟

- موضع‌گیری ازبکستان در قبال ساخت نیروگاه راغون تاجیکستان

از حدود یک دهه قبل و پس از جدی تر شدن تلاش کشورهای بالادستی آب در خصوص احداث نیروگاه راغون در تاجیکستان و قمبرآته در قرقیزستان، ازبکستان از راه‌های متفاوت تلاش می‌کند تا بر سر راه ساخت نیروگاه‌های مذکور مانع تراشی کند و برای پیشبرد سیاست خود نیز، بهانه‌های مختلفی مثل تهدیدات زیست محیطی و یا قرارگرفتن این نیروگاه بر روی گسل زلزله و تهدید جان مردمان این منطقه را مطرح کرده است. همچنین مقام‌های ازبکستان ادعا می‌کنند که تاجیکستان با احداث این نیروگاه‌ها آب منطقه را به انحصار خود درمی‌آورد.

در سال‌های اوج این تنش که اسلام کریم‌اف، تاجیکستان را تهدید به جنگ کرد، مقامات تصمیم گیر جمهوری اسلامی ایران، با حمایتی تمام قد در سال ۱۳۹۰، ضمن اعزام تیپی نظامی برای حضور در مراسم بیستمین سالگرد استقلال تاجیکستان که در منطقه اقدامی بی نظیر محسوب می‌شد، بصورت نمادین نیروگاه راغون را راه اندازی و به تاجیکستان قول دادند باوجود محدودیت‌ها و برخی تهدیدات، این پروژه عظیم منطقه‌ای را به اتمام خواهند رساند.

در آن مقطع، تاجیکستان تنها کشور منطقه آسیای مرکزی بود که با ایران روابط نظامی برقرار کرده بود. این نوع همکاری بر تبادل دائمی هیات‌ها و رایزنی در خصوص مشکلات امنیتی مبتنی بود و تنها کاردار نظامی ایران در منطقه در دوشنبه قرار داشت. البته باوجود این که طرفین همواره تاکید داشتند که همکاری‌های نظامی آن ها هیچ کشور ثالثی را تهدید نمی‌کند منتها، تاشکند از این نوع روابط، بسیار خشمگین بود. البته مواردی که ازبکستان همواره موردتاکید داشت، نه موضوعات چرایی همکاری نظامی و نزدیک ایران و تاجیکستان، بلکه؛ انتقاد از تهران در کمک به ساخت نیروگاه راغون بود که هر روز بر دوری دو کشور از یکدیگر دامن می زد.

به گفته برخی کارشناسان؛ ایران در آن مقطع، حتی مایل بود، پایگاهی نظامی درتاجیکستان ایجاد کند تا درحد قابل توجهی از تاثیر عملیات نیروهای بین‌المللی در افغانستان بکاهد. این فرضیه تا جایی پیشرفت داشت که تهران حتی وام‌هایی برای رفع نیازهای ارتش تاجیکستان و خرید تجهیزات نظامی و ارتباطی دراختیار دوشنبه قرار داد و آمادگی کمک و ارائه خدمات پزشکی به نظامیان و اعزام مشاوران نظامی به منظور آموزش سربازان این کشور با هزینه خود را هم دارد. ایرانی‌ها همچنین آمادگی خود را برای بازسازی فرودگاه نظامی عینی در نزدیکی دوشنبه اعلام کردند.

همه این موارد در نهایت باعث شده بود، روابط ایران با تنها کشور غیر ترک زبان منطقه یعنی تاجیکستان، در سایه احساس ناامنی و دوری دیگر کشورهای منطقه آسیای مرکزی کاهش یافته و دستگاه دیپلماسی نیز برنامه‌ای برای برون رفت از این مشکل نداشت.

ایران علاوه بر اینکه بسیاری از ظرفیت‌های توسعه‌ای با سایر کشورهای این منطقه را نیز از دست داده، متحد همزبان و نزدیک خود را هم در آغوش رقیب سنتی منطقه یعنی عربستان ببیند.

 خدمات تاجیکستان به ایران

در ازای همراهی و کمک تهران به دوشنبه، طرف تاجیکی نیز در طول سال‌های گذشته برخی تعهداتی در قبال ایران نیز در دستور کار داشت

- طرح خط لوله انتقال آب از دریاچه سریز تاجیکستان به ایران

این طرح که از سال ها پیش مطرح بوده برای اولین بار در سال ۲۰۰۷ میلادی در سد پرداخته و بتواند این کشور را که در حوزه سیاسی و اقتصادی مهمترین کشور آسیای مرکزی محسوب می‌گردد را به همکاری با ایران جلب نماید.

http://www.rasad.org