آسیا نیوز

روسیه در برابر داعش ؛ نبرد از نوعی دیگر

اما در خصوص ترکیب مذهبی در روسیه باید به این نکته نیز توجه داشت که کاهش نرخ زاد و ولد، دنیاگرایی، رواج گسترده الکلیسم و موارد اینچنینی سبب شده تا جمعیت مسیحیان روسیه در برابر مسلمانان رو به کاهش بگذارد و اگرچه نمی­‌توان انتظار داشت که این کشور به کشوری مسلمان تبدیل شود، ولی در عین این روند نگرانی‌های دلواپسان ملی- مذهبی روسیه را به دنبال داشته است. روسیه در زمان حاکمیت کمونیست‌ها تنها 500 مسجد فعال داشت که این آمار، امروزه ده برابر شده است و حتی مسلمانان منطقه چچن پا را فراتر گذاشته و در درصدد ساخت بزرگترین مسجد اروپا در شهر گروزنی پایتخت این جمهوری برآمده­‌اند.

دیدبان روسیه: اگرچه سوریه و عراق صحنه نبرد مستقیم پیکارجویان تکفیری است، ولی به طور غیرمستقیم عمده مناطق جهان به ویژه مناطق مسلمان­‌نشین آبستن رویدادهای تروریستی وابسته به این شبه نظامیان است. آسیای مرکزی و قفقاز، به لحاظ شرایط خاص جغرافیایی، تاریخی، مذهبی و ...، نگاه ویژه­‌ای را از سوی رهبران تکفیری به خود جلب کرده است. این رهبران در پی استقرار خلافت اسلامی در این مناطق هستند که نگرانی امنیتی رهبران آن و از جمله روسیه را برانگیخته است. این احساس خطر روسیه را برانگیخته تا برای رهایی از آن به طور مستقیم وارد درگیری نظامی در جبهه نبرد سوریه شود، اما این پایان داستان نیست.
 
► اسلام در روسیه: از خفا تا خلافت

پیشینه سکونت مسلمانان در قلمرو روسیه به قرن 14 میلادی بر می‌گردد و نخستین مسلمانان این کشور را داغستانی­‌ها تشکیل می­‌دهند. رفته رفته با گسترش قلمرو روسیه در مناطق مسلمان‌نشین در آسیای مرکزی و قفقاز، بر تعداد مسلمانان این کشور افزوده شد. امروزه جمعیت مسلمانان روسیه را رقمی نزدیک به 25 میلیون نفر برآورد می‌شود که عمدتا از اقوام تاتارها، باشقیرها، چچنی­‌ها و اینگوشی­‌ها و مهاجران دیگر جمهوری­‌ها هستند. مسکو اکنون نزدیک به 1.5 میلیون مسلمان دارد که یک دهم آن را چچنی‌ها تشکیل می دهند.

اما در خصوص ترکیب مذهبی در روسیه باید به این نکته نیز توجه داشت که کاهش نرخ زاد و ولد، دنیاگرایی، رواج گسترده الکلیسم و موارد اینچنینی سبب شده تا جمعیت مسیحیان روسیه در برابر مسلمانان رو به کاهش بگذارد و اگرچه نمی­‌توان انتظار داشت که این کشور به کشوری مسلمان تبدیل شود، ولی در عین این روند نگرانی‌های دلواپسان ملی- مذهبی روسیه را به دنبال داشته است. روسیه در زمان حاکمیت کمونیست‌ها تنها 500 مسجد فعال داشت که این آمار، امروزه ده برابر شده است و حتی مسلمانان منطقه چچن پا را فراتر گذاشته و در درصدد ساخت بزرگترین مسجد اروپا در شهر گروزنی پایتخت این جمهوری برآمده­‌اند.

علی­رغم چنین وضعیتی، مسلمانان در دوران زمامداری کمونیست‌ها به شدت زیر فشار و سرکوب بودند و نمی­‌توانستند آزادانه به فعالیت­‌های مذهبی خویش بپردازند. در نیتجه مردم مسلمان منطقه پس از فروپاشی، کمتر آشنایی با سنت­‌ها و رسوم مذهبی خود داشتند و همچنین رسمیت نداشتن فعالیت­‌های مذهبی چه به صورت رعایت آداب و چه انجام پژوهش در حوزه مسائل دینی سبب نوعی گسست و رخوت مذهبی در میان آن­ها شده بود. در نتیجه پویایی و بالندگی در معرفی اسلام به عنوان دینی اجتماعی و امروزی از جامعه آن دوران رخت بسته بود. چنین شرایطی زمینه را برای فعالیت و ترویج دین اسلام به صورت زیرزمینی و مخفیانه توسط گروه‌های افراطی­ای فراهم کرد که پدران نسل کنونی گروه‌های تکفیری به شمار می­روند.

در دوران پس از فروپاشی نیز خبر چندانی از رشد و شکوفایی مذهبی گروه‌های اسلامی و معرفی نسلی نوین و امروزی از رهبران مذهبی نبود که بتوانند پاسخگوی نیازهای دنیای امروز مردم مسلمان این منطقه باشد. اما در عین حال، گسترش ارتباطات جهانی، اشغال افغانستان و به دنبال آن حضور جهادی­‌های عرب در این کشور و برقراری پیوند میان آنها و اسلام‌گرایان افراطی در آسیای مرکزی، خلاء قدرت ناشی از فروپاشی شوروی و نگاه به غرب زمامداران روسی، رقابت کشورهای اسلامی برای گسترش سیاست­‌های مذهبی خود در منطقه، وقوع جنبش­‌های اسلامی در سرزمین­‌های مختلف اسلامی و ... سبب بیداری و بازیابی هویت دینی در مسلمانان این منطقه شده بود که در نتیجه زمامداران کمونیست منطقه دیگر نتوانستند همچون گذشته مانع خیزش اسلام گرایی و تلاش برای بازیابی هویت دینی­ شوند.

اما در این میان همانگونه که اشاره شده، نبود ساماندهی و پرورش نیافتن نسل نو و و میانه­‌رو در معرفی اسلام ناب و حقیقی، راه را برای گسترش فعالیت گروه‌های افراطی- تکفیری همچون «مجمع جهانی جوانان مسلمان»، «الحرمین»، «موسسه خیریه ابراهیم الابراهیم»، «حزب التحریر اسلامی»، «اتحادیه جهاد اسلامی»، «جنبش اسلامی ترکستان»، «جنبش اکرمیه»، «جندالخلافه»، «انصارالله» و ... که به لحاظ مالی و عقیدتی نزدیکی و وابستگی شدیدی به عربستان و القاعده داشتند، هموار کرد. حضور چهره­‌هایی چون اسامه بن لادن، ایمن الظواهری، ابومصقب زرقاوی و عبدالله العزام از رهبران برجسته اسلام گرایان افراطی در افغانستان در دوران زمامداری طالبان سبب شد که در دو دهه اخیر، شاهد رشد و تکامل افراط گرایی اسلامی در آسیای مرکزی و قفقاز و تربیت فرماندهانی همچون شامیل باسایف، رهبر مبارزان چچنی در جریان جنگ­‌های استقلال چچن باشیم. این مراودات که هم جنبه عقیدتی و هم عملیاتی داشت، منجر شد که رفته رفته گرایش­‌های وهابی­‌گری و حرکت به سمت تاسیس «امارت اسلامی قفقاز» درمیان جدایی طلبان این منطقه در سال‌های اخیر گسترش بیشتری پیدا کند. این روند کار را به آنجا رساند که اکنون بخش قابل توجهی از پیکارجویان تکفیری در سوریه و عراق را مبارزان چچنی تشکیل می­‌دهند که به فرماندهی ابوعمر چچنی، دست بیعت به سوی خلافت ابوبکر بغدادی دراز کردند. او که نام واقعی­‌اش ترخان باتیراشویلی و به عمر الشیشانی نیز مشهور است، تا پیش از پیوستن به داعش، رهبری گروه «جیش المهاجرین و الانصار» که اعضای آن پیکارجویان قفقاز شمالی بودند را برعهده داشت. او سرانجام در جریان نبردی در نزدیکی شهر موصل عراق کشته شد. اهمیت نقش عمر چچنی در جبهه داعش تا به آنجا بود که جایزه 5 میلیون دلاری برای اطلاعاتی که منجر به دستگیری او شود، از سوی وزارت خارجه آمریکا تعیین شد.

نزدیکی به کشور جنگ­‌زده افغانستان عاملی دیگری در رشد تکفیری­‌ها در آسیای میانه و قفقاز است. اشاره شد که «جهاد» عرب­‌های افغانی در افغانستان علیه اشغالگری ارتش روسیه سبب تقویت مناسبات میان اینها با پیکارجویان اسلام گرای آسیای مرکزی و قفقاز شده بود. تدام ناامنی­‌ها و جنگ داخلی افغانستان، این کشور را به محفلی امن برای پرورش هسته‌های خشونت و پیکارگری گروه­‌های مافیای ترور و مواد مخدر تبدیل کرده است. از آنجایی که مرزهای مشترک این کشور با تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان در اختیار گروه­‌های شبه نظامی طالبان است، این موضوع سبب شده تا شبه‌نظامیان تکفیری گروه­‌هایی چون جنبش اسلامی ترکستان، امارت اسلامی قفقاز و ... دوره­‌های آموزشی و عقیدتی خود را در افغانستان گذرانده و از طریق این کشورها به مناطق آسیای مرکزی و قفقاز رفت و آمد ­کنند. دره فرغانه نیز که میان سه کشور ازبکستان، قرقیزستان و تاجیکستان قرار گرفته به لحاظ موقعیت جغرافیایی و فقر گسترده ساکنان آن از دیرباز محلی برای فعالیت اسلام­گرایان افراطی است. این گروه­‌ها از طریق دریای خزر به نقل و انتقال مواد مخدر، تسلیحات، شبه نظامیان به منطقه قفقاز شمالی در غرب این دریا و از آنجا به دیگر مناطق می­‌پردازند. در همین رابطه می­‌توان به بازداشت هفت تن از اعضا و هواداران حزب غیرقانونی اعلام شده التحریر- که بیشتر در آسیای میانه فعال است و در فهرست سیاه مسکو نیز قرار دارد- در قازان پایتخت جمهوری تاتارستان در منطقه ولگا در مهرماه گذشته اشاره داشت.

عامل دیگر در رشد تکفیری­‌ها، پایین بودن سطح رفاه و اشتغال، فقر در میان مردم مسلمان منطقه به شمار می­‌رود. چه در زمان زمامداری کمونیست­‌ها و چه بعد از آن، چندان مجالی برای عرض­‌اندام اقتصادی مسلمانان فراهم نبود. وضعیت نابسامان اقتصادی در منطقه، سبب روانه شدن نیروی کار این کشورها به روسیه جهت یافتن کار شده است. این جمعیت مهاجر و فقیر در کنار مسلمانان ساکن در روسیه که از وضعیت معیشت چندان مناسبی نیز برخوردار نیستند در معرض تبلیغات گسترده مبلغان مذهبی وهابی قرار گرفته و اسیر توهماتی می­‌شوند که از دنیایی مالامال عدالت، رفاه و رعایت شعایر اسلامی در نظام ایده­‌آل خلافت اسلامی برای آن­ها ترسیم شده است.

در این میان، بهره­‌مندی تکفیری­‌ها از فن­آوری­‌های نوین ارتباطی در شبکه­‌های اجتماعی در جذب نیروهای جدید موضوع اهمیت‌برانگیزی است که سبب شده تا این گروه‌ها با گستردگی بیشتری بتوانند به جذب، آموزش، ساماندهی و اعزام نیروها به مناطق عملیاتی عراق و سوریه اقدام کنند. این امر تا به آنجا است که امروزه اصطلاحی با نام «امام اینترنتی» در میان شبه نظامیان رایج شده است.
 
► واکنش روسیه در برابر تکفیری‌ها

رهبران روسیه به خوبی آگاه هستند که حضور شبه­‌نظامیان تکفیری اصالتا قفقازی و آسیای مرکزی در مناطق عملیاتی سوریه و عراق که نزدیک به پنج هزار نفر می­‌رسند، سبب پختگی و آمادگی هرچه بیشتر آنها شده و بازگشت آن­ها به زادگاهشان خطرات ناگواری را به بار خواهد داشت. در تابستان گذشته، ویدئویی توسط  داعش در اینترنت منتشر شد که در آن مرد نقابداری ضمن تهدید رهبران مسکو ، از افراد خود خواست تا «جهاد» را به خاک روسیه بکشانند. این مسأله رهبران روسیه را واداشته تا به گونه­‌های مختلف به مقابله با این تهدیدات نوپیدا برخیزند.

از جنبه سخت­‌افزاری اما عملیات گسترده هوایی نیروهای ارتش روسیه در سوریه، سبب شده تا ارتش این کشور پیشرویی‌های چشمگیری در جبهه­‌های درگیری داشته باشد. افزون بر این، روسیه با استقرار سامانه S-300  در پایگاه هوایی خود در بندر طرطوس سوریه در دریای مدیترانه، آسمان آن را برای عملیات هواپیماهای نظامی خود ایمن­‌تر کرده است.

همچنین تقویت پیمان امنیت دسته جمعی در این منطقه از دیگر اولویت­‌های امنیتی رهبران مسکو به شمار می‌رود. این پیمان اگرچه در سال­‌های نخست پس از استقلال این جمهوری­‌ها بسته شد، اما بنا به دلایلی نتوانسته بود آنگونه که انتظار می­‌رفت نگرانی­‌های امنیتی اعضا را برآورده کند. اما اکنون تقویت این پیمان از توجه خاصی برخوردار شده است. «ولادیمیر پوتین»، رئیس جمهور روسیه در سخنانی در نشست سران کشورهای مشترک المنافع در «آستانه» پایتخت قزاقستان در پاییز 1394 ضمن ارائه گزارشی از موفقیت‌های عملیات نظامی در سوریه، خاطر نشان کرد: "روسیه به امنیت همه همسایگان خود فکر می‌کند."

در سطح ملی نیز روسیه در سال‌های اخیر عملیات­‌های اطلاعاتی و امنیتی گوناگونی را علیه شبه نظامیان به راه انداخته است. "یوری چایکا" دادستان کل روسیه در اردیبهشت گذشته و در گزارش سالانه خود به سنای این کشور عنوان داشت که سازمان­‌های امنیتی روسیه سال گذشته میلادی بیش از 150 عضو گروه­‌های مسلح غیرقانونی از جمله 20 سرکرده این گروه­‌ها را که از داعش پیروی می‌کردند به هلاکت رسانده­‌اند. وی همچنین از افزایش 36.3 درصدی چنین جرایمی در سال گذشته خبر داد که به بیش از 1500 مورد رسیده است.

در حوزه اقدامات نرم­‌افزاری نیز مسکو در تلاش برآمده هم در سطح داخلی و هم خارجی بتواند به مبارزه با تروریسم تکفیری برخیزد. تقویت گروه­‌های اسلام­گرای میانه­‌رو داخلی عاملی مهمی در آگاه­‌سازی طبقات مختلف اجتماعی و همچنین پیشگیری از گسترش افراطی‌گری در این کشور است. جامعه مسلمانان روسیه افزون بر محکومیت تروریسم تکفیری، وهابیت را مذهبی غیررسمی، نامشروع و تروریسم­‌پرور می­‌دانند.  در این میان  نقش «شورای مفتی­‌های مسلمانان روسیه» و دیگر گروه‌های اسلامی میانه­‌رو این کشور در برگزاری همایش­‌ها و کنفرانس­‌های مشترک بین­‌المللی همچون «کنفراس مشترک روسیه- جهان اسلام» در 25 تا 27 می 2016، و همچنین نشست بین المللی علمای اسلامی از بیش از 100 کشور در شهریور گذشته بیشتر به چشم می خورد. ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور در پیامی به مناسبت برگزاری کنفرانس بین­‌المللی علمی و کاربردی «دین علیه تروریسم» در مهرماه گذشته، به نقش علمای دین و نخبگان جوامع در ترویج فرهنگ صلح و مبارزه با افراط گرائی تاکید داشت و خواستار گفتگو و همکاری میان ادیان شد.

عضویت ناظر روسیه در سازمان همکاری­‌های اسلامی نیز دیگر اقدامی است که این کشور کوشیده تا در دوران پس از 11 سپتامبر 2001 برخلاف چهره دشمنان‌ه­ای که ایالات متحده در جهان اسلامی پیدا کرده، هم پیوند جمعیت مسلمان خود با دیگر کشورهای اسلامی را قوی­‌تر کند و هم حضوری پررنگ­‌تر در مجامع اسلامی داشته باشد. پوتین در اکتبر 2013 در نشست مشترک با رهبران گروه‌های اسلامی در شهر «یوفا» جمهوری «باشکورتوستان» این کشور عنوان داشت که «صدای رهبران مسلمان روسیه در جهان اسلام باید بهتر شنیده شود. چه در گذشته و چه در زمان حال، همواره روسیه در پی این بوده که از این اقدام در جهت تحکیم وحدت ملی خود و حل و فصل اختلافات داخلی بهره برد.»

در سطح بین­‌المللی نیز روسیه کوشیده تا همراه با دیگر کشورها نسبت به تشکیل جبهه متحد علیه داعش اقدام کند. محکومیت داعش در بیانیه پایانی نشست جی 20 آنتالیای ترکیه در آبان پارسال، پیشنهاد و یا همراهی در صدور قطعنامه­‌های مختلف شورای امنیت علیه داعش در سال‌های اخیر همچون قطعنامه­‌های 2268/ بهمن 1395، 2199/بهمن 1394، 2178/ شهریور 1393، 2170/ مرداد 1393، 2169/ مرداد 1393 از جمله این اقدامات است. همچنین پوتین، پس از علیات تروریستی در فرانسه در تیرماه گذشته، در دیدار با دیوید کامرون نخست وزیر پیشین انگلستان عنوان داشت که رویدادهای دهشتناک اخیر در فرانسه به ما نشان داد که ما باید به تلاش مشترک در پیشگیری از تروریسم همت گماریم.
 
► پایان سخن

اشاره شد که تروریسم- تکفیری تهدید نوینی است که امنیت عمده کشورهای دنیا و از جمله روسیه را به خطر انداخته است. فعالیت گسترده تکفیری­‌ها و تهدیدات آنها علیه روسیه به ویژه پس از درگیری مستقیم این کشور در جنگ داخلی سوریه بیشتر شده است. در واقع تروریست­‌ها در پی آن هستند که با کشاندن میدان مبارزه به خاک روسیه، درصدد انتقام‌گیری و واداشتن آن به خروج از سوریه و سرانجام استقرار خلافت اسلامی در منطقه قفقاز و آسیای مرکزی برآیند. در مقابل اما رهبران روسیه این جنگ را صحنه­‌ای نه تنها تعیین کننده برای معادلات سیاست بین‌الملل که نقشی سرنوشت­‌ساز در امنیت داخلی خود می‌داند.

اما پایان جنگ فرسایشی سوریه و پیروزی احتمالی روسیه به معنای پایان کار داعش نخواهد بود. چراکه ویرانه­‌های به جای مانده از جنگ، سیل آوارگان و اقتصاد ورشکسته سوریه محفلی برای رشد هسته­‌های تکفیری خواهد شد که اثرات و پیامدهای آن به مرزهای این کشور محدود نخواهد بود. بالطبع، بازگشت پیکارجویان تکفیری به آسیای میانه و قفقاز و جذب نیروهای جدید، شاهد رشد فزاینده کانون­‌های جدید تهدیداتی در مناطق مسلمان نشین روسیه در قفقاز شمالی و از جمله چچن خواهیم بود که برخلاف دفعات قبل روسیه به راحتی نخواهد توانست آنها را شکست دهد.
 
http://www.russiaviewer.com/fa/doc/report/1925/