سید محمد جاوید حسینی : طالبان در گذار؛ تولد اپوزیسیون و آغاز تابو شکنی
طالبان در گذار ؛ تولد اپوزیسیون و آغاز تابو شکنی
«سید محمد جاوید حسینی» نوشت: قرار گرفتن ملا اختر منصور معاون ملا عمر به عنوان رهبر طالبان، برخی از رهبران نسل اول طالبان را بر آن داشت تا بر خلاف سنت گذشته نارضایتی خود را علنی ساخته و شکاف بزرگی در بدنه سیاسی طالبان پدید آید.
تاریخ:۱۱:۲۵ - ۱۳۹۵/۰۸/۱۸
به گزارش خبرنگار سایت افغانستان خبرگزاری فارس، «سید محمد جاوید حسینی» کارشناس مسائل افغانستان طی یادداشتی اختصاصی به تغییرات و اصلاحاتی که در طالبان پس از مرگ ملا عمر به وقوع پیوست، پرداخت.
در این یادداشت آمده است: «سید محمد طیب آغا» رئیس دفتر سابق طالبان در قطر، هفتههای اخیر با نوشتن نامهای جنجالی به رهبر این گروه و سپس مصاحبه با یک روزنامه آمریکایی توجه بسیاری را به خود جلب کرد.نامه وی جزء معدود مواردی است که یک چهره برجسته و سرشناس طالبان به انتقاد از رهبری گروه میپردازد و ساختارهای این گروه که خود را امارت اسلامی مینامد را زیر سئوال میبرد. به عبارت خلاصهتر محتوای این نامه تابو شکنی در نظام سیاسی طالبان تلقی میشود.
جنبش طالبان که وارد سومین دهه حیات خود شده در دوره زمامداری ملا محمد عمر، یکپارچه و متحد بود و یا دست کم اختلافات این گروه علنی نمیشد. شخصیت کاریزمای ملا عمر توانسته بود، انسجام این گروه را حفظ کرده و در برابر ارتش 140 هزار نفری ناتو و بیش از 300 هزار نظامی افغان، مقاومت کند.
اما زمانی که خبر مرگ بنیانگذار طالبان افشا شد، اعتراض به عملکرد معاون ملا عمر و همچنین بحران در مورد تعیین رهبر آینده گروه، این انسجام را در هم پاشید.قرار گرفتن ملا اختر منصور معاون ملا عمر به عنوان رهبر طالبان، برخی از رهبران نسل اول طالبان و فرماندهان میدانهای نبرد را بر آن داشت تا بر خلاف سنت گذشته نارضایتی خود را علنی ساخته و شکاف بزرگی در بدنه سیاسی طالبان پدید آید.
عصیانگری در طالبان و ایجاد نخستین انشعاب
این اتفاق که در بیستویکمین سال حیات گروه طالبان رخ داد، سرمنشأ برخی تحولات آینده قرار گرفت. در دستهبندی کلی 4 گروه معترض بعد از مرگ ملا عمر ظاهر شد. مشهورترین گروه، جناح «ملا محمد رسول» بود.ملا رسول و عبدالمنان نیازی استانداران نیمروز و کابل در زمان طالبان، ملا «منصور دادالله» از مهمترین فرماندهان میدانی طالبان به اتفاق 2 تن دیگر از متنفذان طالبان به نامهای راز محمد و باز محمد حارث شاخه جدیدی از طالبان با عنوان «شورای عالی امارت اسلامی افغانستان» را شکل دادند و رسول به عنوان امیر موقت در رأس گروه قرار گرفت.
به رغم اینکه دیگر مخالفان به مرور زمان یا سکوت اختیار کردند و یا با اختر منصور در پی سازش شدند، اما این جناح روز به روز بر میزان مخالفتهای خود افزود. سرانجام این مناقشه به نبرد مسلحانه انجامید و تاکنون دهها درگیری بین این دو جناح، صدها کشته برجای گذاشته است.در این درگیریهای خونین منصور دادالله نیز کشته شد که مرگ وی به عنوان یکی از فرماندهان سرشناس طالبان، اعتراض بسیاری از نزدیکان اختر منصور را در پی داشت.
یکی از مهمترین گروههای معترض، اعضای دفتر سیاسی طالبان در قطر بودند. سید محمد طیب آغا رئیس تیم مذاکره کننده طالبان و رئیس دفتر قطر که داماد ملا عمر نیز میباشد، همراه با 2 تن از همکاران خود به نامهای «نیک محمد» و «عزیز الرحمان» در اعتراض به عملکرد اختر منصور از سمت خود استعفا کردند.
عمده اعتراض طیب آغا به عنوان رئیس تیم مذاکره کننده، به 2.5 سال بیاطلاعی خود از مرگ ملا عمر و همچنین نحوه انتخاب اختر منصور به رهبری گروه بود. وی به کنارهگیری از سمت خود اقدام کرد و هرگز با منصور بیعت نکرد.نامه جنجالی وی خطاب به ملا هبتالله آخوندزاده رهبر طالبان نوعی تابو شکنی در گروه بود.
طیب آغا؛ رئیس سابق گروه مذاکره کنندگان طالبان در قطر حدود یک سال سکوت اختیار کرد و پس از این مدت نامهای به ملا هبتالله نوشت و بیان نکات پرداخت که بیسابقه بود.
وی در نامه خود خطاب به رهبر طالبان نوشته است که باید از تسلط پاکستان خارج شد، از ادعای «امارت اسلامی» گذشت و لقب امیرالمؤمنین را هم کنار گذاشت.
اختلاف طیب آغا با ملا اختر منصور
خواسته طیب آغا در این نامه، تبدیل شدن طالبان به یک حزب سیاسی به منظور بقای جنبش است. این نامه نشان داد که طیب آغا نه تنها با اختر منصور مشکل داشت بلکه منتقد جدی رهبری فعلی و روند کنونی نیز میباشد. به دنبال این نامه، مصاحبه نادر وی با «نیویورک تایمز» نیز اهمیت زیادی دارد.
این مصاحبه را میتوان تمایل وی به روند مذاکره ارزیابی کرد و مهمترین نکته آن، عدم پیش شرط خروج نظامیان آمریکایی از افغانستان برای مذاکره است. وی در پاسخ به خبرنگار نیویورک تایمز گفته است: هرگز چنین پیش شرطی نداشتیم که آمریکا باید ابتدا از افغانستان خارج شود و بعد ما با دولت کابل مذاکره کنیم، زیرا این کار عقلانی و عملی نیست.
برخی سران طالبان از جمله طیب آغا از روندی که اختر منصور و متعاقب آن ملا هبتالله و شورای رهبری کنونی طالبان در پیش گرفتهاند، اعلام نارضایتی کردهاند.
تأثیر پذیری طالبان از پاکستان
در کنار سایر عوامل، تأثیرپذیری رهبران و سیاستهای طالبان از پاکستان یکی از انتقادهای حلقه یاد شده و برخی دیگر از سران فعلی و سابق طالبان است. از سال 2009 که مذاکره در دستور کار طالبان قرار گرفت، روند مذاکره بارها با مهندسی مقامات پاکستانی با شکست مواجه شد.
اعتقاد برخی از سران طالبان از جمله طیب آغا بر این است که رهبران طالبان پس از ملا عمر به شدت تحت تأثیر پاکستان قرار گرفته اند و برای خلاصی از این شرایط باید اقدام کرد.
این نکته که «سراج الدین حقانی» معاون گروه طالبان قدرت نفوذش بیش از سایر اعضای شورای رهبری است، مسجل است. حقانی فردی نظامی است و در عین حال رهبر شبکه حقانی نیز میباشد که به اذعان بسیاری از مقامات افغان و آمریکایی، این شبکه مجری سیاستهای سرویس اطلاعاتی پاکستان در افغانستان است.
از سویی حقانی از «پکتیا» است و به نوعی اکنون رهبری طالبان از کنترل قندهاریها خارج و تحت نفوذ حقانیهای اهل حوزه پکتیا قرار گرفته است.
در اینکه اکنون طیب آغا مورد خشم گروه طالبان قرار گرفته است، شکی نیست. سایت نن آسیا که نزدیک به طالبان است، به این سنت شکنی طیب آغا و انتشار نامه وی واکنش نشان داده و به طور تلویحی وی را از تشکیلات طالبان اخراج شده عنوان کرده است.
نن آسیا در سرمقاله خود که در تاریخ اول آبان ماه منتشر شده، آورده است: آن عده از اعضای طالبان که برای حل اختلافات، موضوعات را رسانهای کردهاند، برای همیشه از تشکیلات طالبان منزوی شدهاند.
جمعبندی
طالبان پسا ملا عمر دیگر گروه منسجم و یکپارچه گذشته نیست. بر خلاف سنت گذشته طالبان، عصیانگری در برابر رهبر این گروه در زمان رهبری اختر منصور آغاز شد و در زمان رهبری ملا هبتالله ادامه یافت.
طیب آغا که در درون طالبان قدرت اثرگذاری زیادی دارد و از معترضان به عملکرد منصور بود، خواهان بروز اصلاحات بنیادین در ساختار طالبان و همچنین رویآوردن گروه به روند مذاکره است.
بهای چنین مخالفتی اندک نیست و به همین دلیل وی به پاکستان باز نمیگردد و ساکن قطر شده است. وی را میتوان اپوزیسیون جناح رهبری طالبان عنوان کرد که نامه اخیر وی به ملا هبتالله، آغازی خواهد بود بر نقدهایی که مسبوق به سابقه نبوده است.
برخی از وی به عنوان استراتژیست طالبان یاد میکنند و به نظر میرسد ظرفیت رهبری جریان اپوزیسیون را دارد. طیب آغا فردی تحصیلکرده و مسلط به چند زبان خارجی است. به سبب سابقه فعالیت وی در وزارت خارجه طالبان و همچنین دفتر قطر، نزد قدرتهای بزرگ نیز شناخته شده و به طور قطع کشورهای زیادی از این حرکت وی حمایت خواهند کرد.
با قاطعیت نمیتوان گفت که ملا منان و ملا یعقوب، برادر و فرزند ملا عمر به طیب آغا خواهند پیوست یا خیر اما با توجه به خبرهای متعددی که از 2 دور مذاکرات ملا منان با نمایندگان دولت افغانستان در قطر منتشر شده است، این مسجل است که ملا منان مصمم است یا در قالب نماینده طالبان و یا جناح اپوزیسیون برای شکستن بنبست کنونی در روند مذاکرات صلح، نقش آفرینی کند.
نکته حائز اهمیت این است که این جناح با پاکستان میانه خوبی ندارد و به نظر میرسد که پاکستان در نقشه راه این گروه تاکنون جایگاهی نداشته است.
دستگیریهای اخیر رهبران بلند پایه طالبان تلاشی از سوی مقامات راولپندی برای عوض کردن نقشه راه مذاکرات است و از آنجا که پاکستان اهرمهای زیادی برای تحت فشار قرار دادن طالبان دارد، امکان شکست این تلاشها وجود دارد.
اما به هر ترتیب، شاهد جدا شدن طیب آغا به عنوان یکی از چهرههای شناخته شده و با نفوذ این گروه از بدنه طالبان و فعالیت وی به عنوان اپوزیسیون خواهیم بود.
مجموعه این فعالیتها حکایت از تغییر در طالبان دارد. هر چند برخی این تغییرات را دسیسهای سازمان یافته و با هدف فروپاشی طالبان از درون عنوان میکنند اما در حالت خوشبینانه میتوان آن را اعتقاد به رویکرد مذاکره و در نتیجه مصالحه برخی از سران طالبان استدلال کرد.
اگر این عمل نتیجه یک دسیسه باشد، طالبان به سرنوشتی همانند حزب اسلامی دچار خواهد شد و رهبران برجسته طالبان یک به یک این گروه را ترک خواهند کرد و سرانجام گروهی کوچک و بیاثر باقی خواهد ماند.
اما در حالت دوم، طالبان با قدرت به میز مذاکره حاضر خواهد شد و امتیازات قابل توجهی را میتواند مطالبه نماید.
تلگرام 09158919412