ضرورت و اهمیت دیپلماسی فرهنگی و عمومی در سیاست خارجی ایران

1395/10/28

پژوهشکده روابط بین الملل/ مصاحبه : دکتر محمد جعفر جوادی ارجمند

آقای دکتر به عنوان سوال اول ، مایلم از جنابعالی در خصوص ضرورت و اهمیت دیپلماسی فرهنگی و عمومی در سیاست خارجی  جمهوری اسلامی ایران  سوال کنم و اینکه این پدیده را چگونه تجزیه و تحلیل می کنید و  همچنین  اشاره ای هم به نقش پیاده روی  اربعین  امام حسین(ع) و شهدای صدیق کربلا(ص) و حضور مسلمانان در این حرکت عظیم در این خصوص داشته باشید؟

   عرض می شود که در حقیقت اگر ما نقطه شروع را برگردیم به مباحث فرهنگی شاید بهترین نقطه خود بستر و فضای انقلاب اسلامی است در واقع محتوا، ماهیت،  فرایند و اهداف انقلاب اسلامی به نوعی در جهان با چهره فرهنگی شناخته می شود. این یک واقعیتی است که بسیاری از تحلیل گران داخلی و خارجی به این مسئله اذعان دارند و در کتب، مقالات و نوشته­ ها معمولاً یکی از وجوه متمایز کننده حرکت مردم ایران در سال 1357 و عقبه های آن همین مشخصه فرهنگی بودن انقلاب است و شاید می توان به جرات گفت یکی از دلائل استمرار انقلاب اسلامی ایران بعد از 35 سال است و اینکه همچنان ما پویایی حرکت مردمی را داریم بر می­گردد به اینکه این مهم وابسته به اهداف فرهنگی و بسترهای فرهنگی است.لذا این مسئله­ای است که به طور اول می توان به آن اشاره کرد. در حوزه سیاست خارجی ایران جایگاه دیپلماسی فرهنگی و عمومی بسیار متمایز کننده و مشخص است به این دلیل که اهمیت بسیار زیادی دارد ما کشوری هستیم با یک سابقه تمدنی قبلی در طول تاریخ و پشتوانه عظیم تمدنی و فرهنگی . در دورانی که ما شاهد آن هستیم که قدرت سخت رو به افول رفته و هویت ملت ها و جامعه بیشتر ظاهر شده است،  بنابراین نقش مؤلفه های فرهنگی در دیپلماسی عمومی و سیاست خارجی افزایش پیداکرده است مخصوصاً که در دهه های اخیر شاهد این هستیم که قدرت نرم با کارهایی که آقای "جوزف نای" کرده است  و بحث قدرت نرم از قدرت سخت و بعد تلفیق آنرا در قدرت هوشمند ارائه داده است و اینکه وی ادبیات وسیعی در همین رابطه ارائه داد، کشورها بعداً به این فکر افتادند که ببیند خودشان چقدر از زمینه ها، ابزارها و امکانات قدرت نرم استفاده کرده اند و امروزه می بینیم بحث قدرت نرم و کاربرد آن در سیاست خارجی با مباحث فرهنگی ارتباط وثیقی دارد و برای همین است که در فرایند سیاست خارجی ما سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی تشکیل شد که در حوزه فرهنگی رسالت ویژه ای دارد.  

پیدایش تکنولوژی و فضای مجازی نیز مسئله مهمی است که می توان به اشاره کرد. در این فضای مجازی که دولت ها و جوامع درگیر شده اند و در واقع فضای پیچیده ای  شده است، شناخت هویت و روحیات ملت ها تسریع شده است و راه های سریع تر دسترسی به هویت میسر گردیده است . بنابراین فضای مجازی هم مهم است و به کارگیری آن در نیل به اهداف سیاست خارجی مهم است.

حرکت عظیم اربعین در جهان اسلام از جمله حرکت­هایی است که در قالب آن تجلیات وحدت بخش قابل ملاحظه بوده و  به لحاظ سابقه ما مسئله حج را داریم که در آن در هر سال جمع کثیری از مسلمان از اقصی نقاط دنیا کنار هم جمع می­شوند و در واقع این مسئله اهمیت  وحدت به عنوان  فلسفه حج را متجلی می کند، ولی اربعین واقعاً در فضای بسیار وسیع­تر از مسئله حج و یکی از نمودهای مهم دیپلماسی عمومی و فرهنگی ما در اربعین قابل مشاهده هست که در حال تکرار شدن است و در این مسیر راهپیمایی شیعیان در درجه اول هستند، و البته همه مسلمانان از فرق مختلف اسلامی هم هستند،از سویی ادیان دیگر از یهودی، نصاری و مسیحی هستند. این واقعاً تجلی باشکوه ترین حرکت مردمی اسلامی در یک قطعه ای  از جهان اسلام است که در مقطع مهمی از تاریخ و در این منطقه مهم شاهد آن هستیم. نکته مهم اینکه ما در این منطقه این حرکت را شاهدیم که پرآشوب ترین منطقه در آسیای غربی و منطقه خاورمیانه  است که در یک نمایش مردمی بدون اینکه کوچک ترین تعارضی بین آدم ها به وجود بیاید در یک برنامه خودجوش و با امکانات محدود قطعاً یکی از وجوه بارز دیپلماسی عمومی در جهان اسلام را عرضه می کنند و این هم آثار فردی دارد و آن روحیه اخوت و برادری اسلامی است و هم آثار سیاسی برای منطقه در بر دارد و در بین دولت ها برادری و اخوت ایجاد می کند و امیدواریم که این حرکت به دنیا شناسانده بشود. من در سفری که اخیراً به ایتالیا  برای گفت وگوهای فرهنگی بین ایران و  ایتالیا در شهر روم داشتم بیان کردم که شما ببینید که در صورتی که موج گسترده ترویسم در همه نقاط دنیا در قلب اروپا، شرق آسیا، رشد پیدا کرده است ما شاهد یکی از مسالمات آمیزترین حرکت ها در کشور همسایه مان عراق هستیم و شما باید این را از نظر جامعه شناسی سیاسی بررسی کنید و فرایندها و اهداف آن را بررسی کنید و اینکه چرا هیچ­گونه اقدام تروریستی صورت نمی­گیرد و این ان نقطه ای بود که آنها آن را تحسین کردند و  لذا تمایل زیادی جهت مطالعه و حتی شرکت عملی در مراسم اربعین پیدا کردند.

سوال دوم اینکه آقای دکتر با توجه به اینکه ما در دوران گذار خصوصا در نظام بین الملل به سر می بریم ، اکنون مهم­ترین اولویت­های سیاست خارجی ایران  از نظر جنابعالی کدام مسائل می باشند؟

در خصوص  اولویت های سیاست خارجی می توان به نکات مهمی اشاره داشت. اول اینکه ما به عنوان یک کشور که در موقعیت های ژئوپلیتیک، ژئواستراتژیک و ژئواکونومیک مهمی از جهان هستیم و در حال تبدیل شدن به یک قدرت منطقه ای تأثیرگذار هستیم، یکی از اولویت های اساسی ما بحث چگونگی ارتباط با همسایگان می باشد. ما کشوری هستیم که 15 همسایه در شرق، جنوب، غرب و شمال قرار دارند. کشوری که بتواند در این فضای زیست با همسایگان به تعامل بپردازد، به رفع اختلافات بپردازد و بتواند فضایی برای رشد و توسعه روابط فراهم سازد، این یکی از بزرگترین دستاوردهای ما می باشد به ویژه که کشورهای استعمارگر برای ما چالش های زیادی ایجاد کرد بوده و کماکان قدرت های فرامنطقه ای مانند آمریکا این روند را ادامه داده اند، باید برنامه های ویژه ای برای تعامل گسترده­تر و رسیدن به نقطه های مطلوب تر وائتلاف سازی با همسایگان  در پیش گرفت.  

اولویت دوم مربوط به موضوعات پس از برجام است که موضوع هسته­ای به واسطه دلائل زیادی که از ابتدا با آن درگیر بوده ایم و باعث شده که پرونده هسته ای به صورت کش دار ادامه پیدا کند و اکنون توافقی انجام داده ایم باید جهت رسیدن به دستاوردهای مهم برای جامعه هشیار بود و از تهدیدهای آن احتراز کرد و باید به لحاظ مسائل حقوقی، سیاسی و اجتماعی توجه  زیاد به آن داشت داشت. باید روی "نرمش قهرمانانه" که رهبری تأکید زیادی بر  روی آن داشته  و دارند ، توجه داشته باشیم. همچنین باید به عنوان الگویی در فضای پسابرجام به سوی طراحی ، تدوین و پیاده­سازی برنامه های کارشناسانه پیش برویم. به هر حال با این مسائلی که از رسانه­ها پخش می شود و مؤید این است که ترامپ رئیس جمهور جدید مسائلی مهم در ارتباط با ایران در پیش گرفته یک بحث مهم است که باید ما نیز برنامه های خودمان را در پیش بگیریم. در سیاست خارجی ایران قدرت­های بزرگ برای اینکه نفوذ خود را گسترش بدهند و به اهداف خود برسند اتاق های فکر زیادی دارند ، یک تعبیری رهبری معظم انقلاب به کار می­برند به نام "هیئت­های اندیشه ورز" که یک مسئله­ای است که به شدت در فضای سیاست خارجی خودمان کمبود داریم. نکته مهمی که باید به آن توجه داشت این است که دقیقاً در حین مذاکرات برجام یکی از افراد رده بالای تصمیم گیری گفت که ما در طول مذاکراتی که ایران یک طرف و غربی ها در طرف دیگر قرار داشت، آمریکایی ها در حین برگزاری مذاکرات برای اینکه بتوانند تصمیمات مقتضی و به جا بگیرند و اینکه نهایتاً دست برتر را داشته باشند در همان موقعیت به صورت انلاین  با دهها اتاق فکر  و هیئت های اندیشه ورز به لحاظ حقوقی و سیاسی در ارتباط بودند که اگر می­خواهند تصمیم بگیرند، این تصمیم به صورت حساب شده و منطقی باشد و بتوانند فردای آن را پیش بینی کنند و ما این را نداشته ایم و این مسئله از  زمره نقاط آسیب پذیری ما است؛ ولی خوب کشورهای غربی قدرتمند هستند فضای رسانه ای قوی دارند. ولی ما باید از اینها برای مسائل آتی در برنامه های بلند مدت خودمان تجربه بگیریم و به تقویت همین مسائل و اتاق های فکر بپردازیم و این مسئله جزء اولویت های مهم داخلی، منطقه ای و بین المللی است که ما راه تعامل همراه با عزت مندی و استقلال را در پیش بگیریم و هم دست آوردهای انقلاب اسلامی حفظ شود.

آقای دکتر به عنوان سوال پایانی بفرمائید که سیاست خارجی چه نقشی در  تحقق اقتصاد مقاومتی که بسیار مورد تاکید مقام معظم رهبری هم می باشند و امسال هم به همین نام مزین است ، دارد؟

  موضوع اقتصاد مقاوتی که سیاست­های کلی آن از سوی رهبری ابلاغ شده و امثال اساساً سال اقتصاد مقاومتی عنوان شده و بعد ستاد اجرایی  برای آن تشکیل شده و وزارت خانه­های مختلفی درگیر این بحث شده اند مسئله مهمی است، به واقع اگر بخواهم از نگاه سیاسی به آن بپردازم  در فرایند اجرا و در فرآیند تحقق منویات برای رسیدن به اینکه بتوانیم آسیب هایی که الان در بخش تولید، خدمات و ... در کشور ما هست نیاز به این هست که ما در صدد ایجاد "فضایی­ گفتمانی" در مورد اقتصاد مقاومتی و  حرکت در چنین فضای گفتمانی باشیم. هیچ چیزی بهتر از این نیست که این مسئله مهم در یک فضای گفتمان جامع قرار بگیرد که ما موقعی که می­گوییم گفتمان سازی بشود؛ یعنی اینکه طوری بشود که در لایه های مختلف جامعه این مسئله  تبدیل به موضوعی بشود که توده مردم و لایه های آن احساس و باورکنند که در فضای اقتصاد مقاومتی اهداف خرد و کلان خود را محقق سازند. الان بیکاری یکی از معضلات بزرگ دولت فعلی است و این مسئله گسترش پیدا کرده و فضای کسب وکار برای فارغ التحصیلان دانشگاهی یک معضل است. بنابراین یکی از راه های مهم فراگیر کردن این مسئله در فضای گفتمانی هست و دولت، مجلس و مردم به آن باور داشته باشند.

با تشکر از اینکه وقت خودتون را در اختیار پژوهشکده مطالعات روابط بین الملل قرار دادید.

http://iwstudies.com/?&fkeyid=&siteid=21074&pageid=32765&newsview=35470