آسیا نیوز

جایگاه قیام امام حسین (ع) و عاشورا در آسیای مرکزی

نویسنده : دکتر شعیب بهمن

در هر یک از کشورهای آسیای مرکزی با توجه به ویژگی های قومی، مذهبی، میزان جمعیت و پراکندگی جمعیت، سوگواری عاشورا و پاسداشت قیام امام حسین (ع) دارای ویژگی هایی منحصربه فردی است ... با این حال، در کشورهای آسیای مرکزی، عاشورا هنوز به یک مکتب سیاسی و نهضت رهایی بخش تبدیل نشده است. در واقع به رغم آنکه سوگواری برای امام حسین (ع) و پاسداشت قیام عاشورا برپا می شود، اما تلقی و برداشت مردم از این سوگواری ها بیشتر مبتنی بر ظلمی است که بر خاندان پیامبر(ص) صورت گرفته و توجهی به درس گرفتن از آموزه های قیام حسینی در زندگی فعلی و محیط اجتماعی و سیاسی نمی شود ...

ایراس: از دوران كهن تاکنون، منطقه آسياي مركزي از لحاظ مذهبي همواره مهد اديان و مذاهب متعدد بوده است؛ به نحوي كه در طول قرن‌هاي متمادي، اديان مختلف يکي پس از ديگري در اين منطقه ترويج شده‌اند و مردم را به سوي خود جلب نموده‌اند. اديان بودايي، زرتشتي، مانوي، مزدکي، يهودي، مسيحي و... در طول تاريخ، مذهب مردم اين منطقه را تشکيل داده‌اند. در اين بين ظهور اسلام در قرن هفتم ميلادي، چهره مذهبي آسياي مركزي را تغيير داد و از آن پس به مذهب اصلي اين منطقه تبديل شد. این امر باعث شد که مباحث مرتبط با اسلام و مسلمانان در آسياي مركزي، از جمله مسائل مهم و اساسي در بررسي هويت و فرهنگ مردم منطقه به شمار ‌آيد.
 
در اين بين اگرچه پيروان مذهب تشیع در آسياي مركزي، از نظر جمعيتي و مذهبي در اقليت قرار دارند، اما در عين حال داراي ويژگي‌هاي جالب توجهي نيز مي‌باشند كه عموما آنها را از شيعيان ساير نقاط جهان جدا مي‌كند. البته شیعیان این منطقه در برخی از شعائر و رسوم و سنت های مذهبی همانند سایر شیعیان در سراسر نقاط جهان عمل می کنند که یکی از برجسته ترین آنها، سوگواری برای امام حسین (ع) و پاسداشت قیام عاشورا است. بر این اساس نوشتار حاضر، نگاهی کوتاه و اجمالی به جایگاه و ویژگی های قیام عاشورا در کشورهای آسیای مرکزی دارد.
 
قیام حسینی در آسیای مرکزی
در هر یک از کشورهای آسیای مرکزی با توجه به ویژگی های قومی، مذهبی، میزان جمعیت و پراکندگی جمعیت، قیام امام حسین (ع) دارای ویژگی هایی منحصربه فردی است. به عنوان مثال، مردم تاجيكستان از نظر فرهنگی، وابستگي عميقي به ايران دارند و آداب و سنن مذهبي آنان نیز در اغلب موارد منطبق با آداب فرهنگی و سنن مذهبي در ايران است. به همین دلیل در ایام سوگواری محرم، شیعیان این کشور توجه ویژه ای به این امر دارند و به خصوص در روزهای تاسوعا و عاشورا تلاش می کنند به گرامی‌داشت قیام امام حسین‏(ع) بپردازند. همچنين لازم به ذكر است كه اهل سنت تاجيکستان نيز نسبت به اهل بيت و ائمه شيعه، به ويژه براي امام امام حسين‏ (ع) احترام خاصي قائلند. با این حال در تاجيکستان، «شوراي اسلامي تاجيکستان» که بالاترين نهاد ديني اين کشور محسوب مي‌شود و به دولت نزديک است، اعتقاد دارد که اجراي مراسم روز عاشورا توسط شيعيان ممکن است باعث درگيري‌هاي مذهبي ميان مسلمانان شود. این امر باعث شده که محدودیت هایی از سوی دولت برای برگزاری مراسم عاشورا اعمال شود.
 
در ازبکستان نیز با توجه به حساسیت دولت نسبت به شيعيان، مردم تلاش می کنند همانند دوران شوروی، همچنان به صورت مخفيانه مراسم عزاداري را در خانه‌هاي خود بر پا کنند. البته طی سال های اخیر تا حدي مراسم مذهبي در ازبکستان احيا شده است. به عنوان نمونه، در شهرهاي سمرقند، بخارا و تاشكند مراسم سوگواري حضرت اباعبدالله (ع) در مساجد، تكايا و حسينيه‌ها برگزار مي‌شود. در عاشوراي سال 1375، براي اولين بار شيعيان عزادار در سمرقند، به صورت گروه‌ها و دسته‌هاي سينه‌زني و زنجيرزني در خيابان‌هاي اين شهر به راه افتادند و عزاداري كردند. در ماه محرم به ويژه عاشورا، شيعيان لباس سياه به تن مي‌كنند و پرچم‌هاي سياه برداشته، در كوچه و خيابان سوگواري مي‌كنند. گاهي به حال جذبه و شور مي‌رسند و خود را به هر سو مي‌اندازند و با نواي «شاه حسين»، «واحسين» بر سرو سينه خود مي‌زنند.
 
علاوه بر شيعيان كه مقيدند در مجالس عزاداري شركت كنند و اطعام بدهند، زنان و مردان اهل سنت نيز در اين‌گونه مجالس شركت مي‌كنند و حتی مبالغی را نیز براي برپايي مجالس عزاداري مي‌پردازند. مراسم سوگواري سيد الشهدا در بخارا، در مساجد و حسينيه‌ها از جمله مسجد حاج مير علي (مسجد ايرانيان) با حضور حدود هزار نفر، مسجد و حسينيه سيد الشهدا در تاتار محله، مسجد رباط ميري كه شعارهايي درباره عاشورا روي ديوار اين مسجد نصب شده است، مسجد باباي كلان و نيز در سمرقند در مساجد اهل بيت، شيخ اسراييل، مراد اوليا و نيز در روستيا چُرني كوفكا در حومه تاشكند و ... با شكوه خاصي برگزار مي‌شود.
 
در ترکمنستان، ايام محرم و به ويژه روز عاشورا از اهميت خاصي نزد شيعيان برخوردار است. اگر چه در دوران قبل از تسلط شوروي، در برخي از نقاط تركمنستان عزاداري‌هايي به شيوه شيعيان انجام مي‌شد، اما با روي كار آمدن كمونيست‌ها، عزاداران حسيني بيش از ۷۰ سال نمي‌توانستند به صورت علني مراسم محرم را برپا كنند و به همين دليل، اين مراسم در منازل مسكوني به طور پنهاني برگزار مي‌شد. با استقلال كشور تركمنستان، زنان، مردان، كودكان و نوجوانان آذري، افغاني و ايراني مقيم تركمنستان و همچنین تركمن ها در كنار هم در مساجد مربوط به شيعيان به عزاداري مي‌پردازند. در حال حاضر در تمام نقاطي که شيعيان حضور دارند، حتي در بعضي مناطق که مسجد هم وجود ندارد، مردم در منازل جمع مي‌شوند و به عزاداري مي‌پردازند. آنها مراسم خود را تا روز هفتم شهادت امام حسين(ع) به طور مرتب ادامه مي‌دهند و پس از آن تا روز اربعين، هر شب‌ جمعه به سوگواري مي‌پردازند.
 
ماه محرم در زبان ترکمنی با نام «عاشورا آيي/ ماه عاشورا» شناخته می شود و شیعیان این کشور همه ساله در روز عاشورا با تجمع در مساجد اين كشور نذري مي‌دهند. نكته حائز اهميت اين است كه مردم اهل سنت و شيعه تركمنستان همواره در آيين‌هاي يكديگر شركت كرده و در بين آنها بحث اختلاف مذهبی مطرح نيست. از اين رو در حال حاضر هر ساله آيين‌هاي عزاداري ماه محرم توسط دوستداران خاندان اهل بيت(ع) و همچنين ايراني‌هاي مقيم تركمنستان در مساجد امام رضا (ع) و فاطمه‌الزهرا (س) شهر عشق‌آباد برگزار مي‌شود. برپايي نماز جماعت، سخنراني درباره فلسفه قيام امام حسين (ع)، سينه‌زني و نوحه‌سرايي از جمله برنامه‌هايي است كه در اين مساجد برگزار مي‌شود.
 
در قزاقستان، تعداد شيعيان بومي بسيار اندک است و اکثر پيروان تشيع در اين کشور را، ايراني‌ها، افغان‌ها و اتباع جمهوري آذربايجان تشکيل مي‌دهند که مقيم قزاقستان هستند. چون اكثريت مطلق شيعيان، مهاجران و تبعيديان دوره استالين محسوب می شوند، لذا در سطح سرزمين وسيع قزاقستان پراكنده شده‌اند. با اين حال به دليل اينکه اکثر آنها آذري تبار مي‌باشند، مشابهت كاملي در آداب و رسوم، اعتقادات و فرهنگ آنها وجود دارد. چنانکه مراسم ايام ماه محرم كه از بارزترين و گسترده ترین مراسم شيعيان است، نزد آنها به يك شكل و سبك برگزار مي‌شود. البته در قزاقستان به‌‌رغم وجود جمعیت قابل توجه شيعيان، هيچ مسجد رسمي مربوط به ایشان وجود ندارد و اماكن غيررسمي براي عبادت و نيايش شيعيان نيز همواره در خطر تعطيل شدن هستند. علاوه بر اين، پليس قزاقستان در ايام مناسبت‌هاي خاص شيعيان نظير محرم و به خصوص روز عاشورا، اين گروه را تحت نظر قرار مي‌دهد.
 
وضعیت شيعيان قرقيزستان به دلیل فضای نسبتا باز سیاسی در این کشور بهتر از سایر کشورهای آسیای مرکزی است. البته مي‌توان گفت اين کشور تقريبا شيعه بومي ندارد و همه آنها مهاجر هستند. بر اين اساس جمعيت شيعيان قرقيزستان از اتباع آذري‌، افغاني‌، تاجيكي، پاكستاني و ايراني تشکيل مي‌شود. اكثر شيعيان به ترتيب در بيشكك، كانت، توقماق، اوش و قارابالتا زندگي مي‌كنند و هر یک در محل سکونت خود به عزاداری برای سید الشهدا می پردازند. همچنین بعضي از آنان در ايام عزاداري به حسينيه ايرانيان آمده و همگام با ايرانيان به عزاداري مي‌پردازند.
 
ویژگی های بومی
به رغم آنکه در تمام کشورهای آسیای مرکزی، هر ساله شیعیان به سوگواری و پاسداشت قیام امام حسین(ع) می پردازند، اما دارای تمایزاتی با شیوه و هدف سوگواری در کشورهای با اکثریت جمعیت شیعه هستند:
نخست آنکه مفهوم شيعه و سني در كشورهاي آسياي مركزي با ديگر كشورهاي مسلمان تفاوت فاحشي دارد. به اين معني كه اصولاً مفاهيم مذهبي و ديني كم‌رنگ‌تر و مذاهب به يكديگر نزديك‌تر مي‌باشند. چنانكه بسياري از اهل سنت در كشورهاي آسياي مركزي به اهل بيت (ع) علاقه‌مند بوده و سخت عاشق امام علي (ع)، امام حسين (ع) و حضرت زهرا (س) هستند. به همین دلیل نیز بسیاری از اهل تسنن در ایام سوگواری امام حسین(ع) همراه با شیعیان به پاسداشت اهل بیت پیامبر (ص) می پردازند.
 
دوم آنکه شیعیان آسیای مرکزی به دلیل در اقلیت قرار داشتن و پراکندگی جغرافیایی از اتحاد چندان زیادی برخوردار نیستند و توان تشکل‌سازی ندارند. به همین دلیل، در برخی از این کشورها با محدودیت هایی برای برپایی مراسم سوگواری مواجه اند و غالبا از سوی دولت مورد تهدید واقع می شوند.
 
سوم آنکه بر خلاف کشوری مانند ایران که هدف نهایی قیام امام حسین در سوگواری های مردمی بسیار برجسته است و اساسا نهضت عاشورا به عنوان مبداء و کانون انقلاب اسلامی (اسلام سیاسی) شناخته می شود، در کشورهای آسیای مرکزی عاشورا هنوز به یک مکتب سیاسی و نهضت رهایی بخش تبدیل نشده است. در واقع به رغم آنکه سوگواری برای امام حسین (ع) و پاسداشت قیام عاشورا برپا می شود، اما تلقی و برداشت مردم از این سوگواری ها بیشتر مبتنی بر ظلمی است که بر خاندان پیامبر(ص) صورت گرفته و توجهی به درس گرفتن از آموزه های قیام حسینی در زندگی فعلی و محیط اجتماعی و سیاسی نمی شود.

http://www.iras.ir/fa/doc/note/2048/